پایگاه خبری وبدا

متخصص روان‌شناسی بیمارستان ابن‌سینا، از مراکز درمانی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تأکید بر حساسیت دوران نوجوانی گفت: نوجوانی صرفاً یک بازه سنی نیست، بلکه یک بحران تحولی است که در آن تغییرات بیولوژیک، شناختی و روانی به‌طور هم‌زمان رخ می‌دهد و کیفیت روابط خانوادگی در این دوره، نقشی تعیین‌کننده در سلامت روان نوجوان دارد.

فاطمه کاشی‌پزان جوان در گفت‌وگو با خبرنگار وب دا اظهار کرد: بهداشت روان در نوجوانی حول محور «تشکیل هویت» می‌چرخد و بر اساس نظریه‌های روان‌شناسی رشد، چالش اصلی این دوره «هویت در برابر سردرگمی نقش» است.

مغز هیجانی‌تر از عقلانیت

وی با اشاره به تحولات عصبی این دوره افزود: در نوجوانی، قشر پیش‌پیشانی مغز که مسئول تصمیم‌گیری منطقی و کنترل تکانه است، هنوز به تکامل کامل نرسیده، در حالی‌که سیستم لیمبیک به‌عنوان مرکز هیجانات فعال است؛ به همین دلیل نوجوانان بیشتر تحت تأثیر احساسات قرار می‌گیرند و رفتارهای تکانشی در آن‌ها افزایش می‌یابد.

این متخصص روان‌شناسی تصریح کرد: سلامت روان زمانی محقق می‌شود که نوجوان بتواند میان خواسته‌های درونی و انتظارات بیرونی تعادل برقرار کرده و به یک «خودِ منسجم» دست یابد.

خانواده؛ نخستین و مهم‌ترین پایگاه ایمن

کاشی‌پزان جوان خانواده را نخستین و حیاتی‌ترین محیط زیست روانی نوجوان دانست و گفت: کیفیت رابطه والدین و فرزند در این دوره، نقش مستقیمی در سطح اضطراب و افسردگی نوجوان دارد. اگر در کودکی دلبستگی ایمن شکل گرفته باشد، نوجوان در برابر فشارهای محیطی مقاوم‌تر خواهد بود.

وی یکی از نقاط بحرانی این دوره را نحوه واکنش خانواده به میل نوجوان برای استقلال عنوان کرد و افزود: خانواده‌های بیش‌کنترل‌گر معمولاً موجب کاهش اعتمادبه‌نفس، اضطراب اجتماعی یا حتی شورش‌های شدید می‌شوند؛ در مقابل، خانواده‌های غافل و بی‌تفاوت زمینه احساس پوچی، افسردگی و گرایش به گروه‌های پرخطر را فراهم می‌کنند.

به گفته وی، تعارضات مزمن بین والدین نیز می‌تواند نوجوان را در معرض اضطراب و اختلالات خلقی قرار دهد.

خانواده حمایتی چه ویژگی‌هایی دارد؟

این متخصص روان‌شناسی در تشریح مفهوم «خانواده حمایت‌گر» گفت: در خانواده حمایتی، گرمی و پذیرش عاطفی بدون قید و شرط وجود دارد و نوجوان احساس می‌کند صرف‌نظر از عملکردش، به‌خاطر آنچه هست دوست داشته می‌شود.

وی ادامه داد: ارتباط باز و دوسویه، امکان بیان آزادانه احساسات و نگرانی‌ها بدون ترس از تحقیر یا تنبیه، و نظارت فعال و متناسب با سن از ویژگی‌های این خانواده‌هاست. والدین از فعالیت‌ها، دوستان و وضعیت تحصیلی نوجوان آگاه‌اند، اما این نظارت با احترام به حریم خصوصی و استقلال تدریجی او همراه است و به کنترل سخت‌گیرانه تبدیل نمی‌شود.

کاشی‌پزان جوان افزود: در خانواده حمایتی، از خودمختاری و رشد هویت پشتیبانی می‌شود و تلاش‌های نوجوان برای تصمیم‌گیری، پذیرش مسئولیت و کشف ارزش‌ها و علایق شخصی" اگر مورد تأیید کامل والدین نباشد" تشویق می‌شود.

سپر محافظ در برابر آسیب‌ها

وی با اشاره به یافته‌های پژوهشی گفت: نوجوانانی که خانواده خود را حمایت‌گر توصیف می‌کنند، تا ۶۰ درصد کمتر در معرض خطر خودکشی و خودجرحی قرار دارند. همچنین خانواده حمایتی اثر تعدیل‌کننده قوی در برابر پیامدهای منفی قلدری در مدرسه دارد و احتمال بروز افسردگی شدید یا اختلال استرس پس از سانحه را کاهش می‌دهد.

به گفته وی، در حوزه رفتارهای پرخطر نیز نوجوانان دارای خانواده حمایتی، دیرتر مصرف سیگار و الکل را آغاز می‌کنند و کمتر درگیر رفتارهای جنسی پرخطر می‌شوند.

خانواده حمایتی؛ داروی پیشگیری‌کننده غیرتجویزی

کاشی‌پزان جوان تأکید کرد: خانواده حمایتی یک «داروی پیشگیری‌کننده اما غیرتجویزی» است. حتی در خانواده‌هایی که سابقه ژنتیکی اختلالات روانی وجود دارد، محیط حمایت‌گر می‌تواند بیان ژنتیکی آسیب‌زا را تعدیل کرده و به حفظ سلامت روان نوجوان کمک کند.

وی با اشاره به اهمیت آموزش والدین گفت: سیاست‌گذاران سلامت و نظام آموزشی باید آموزش مهارت‌های فرزندپروری حمایتی را در اولویت برنامه‌های پیشگیری از اختلالات روانی نوجوانان قرار دهند.

این متخصص روان‌شناسی خاطرنشان کرد: هدف از این آموزش‌ها تغییر شخصیت والدین نیست، بلکه توانمندسازی آنان برای ایفای نقش «پایگاه ایمن» و «مربی مؤثر» در دوران پرچالش نوجوانی است؛ آموزش‌هایی که والدین را از واکنش‌های هیجانی و تنبیهی به سمت ارتباط مبتنی بر درک، مرزبندی محترمانه و حل مسئله مشارکتی هدایت می‌کند.