دانش

استادیار گروه انفور ماتیک پزشکی دانشکده پزشکی مشهد با اشاره به اجرای طرح پژوهشی طراحی و ارزیابی سیستم تصمیم یار دارویی(MDSS) در قالب پایان نامه دکتری تخصصی انفورماتیک پزشکی گفت: این مطالعه بصورت آزمایشی و به منظور حذف درخواست های کاغذی، مصرف بهینه داروهای خاص و تحت کنترل مورد نیاز بخش های بیمارستانی انجام شده است.

دکتر حسن وکیلی ارکی، در گفتگو با وب دا، پیرامون جزئیات این طرح تحقیقاتی اظهار کرد: سیستم تصمیم یار دارویی(MDSS)  برای اولین بار در کشور( با توجه به طراحی پویای آن) و در بیمارستان امام رضا (ع) مشهد بصورت آزمایشی اجرا شد و با توجه به اینکه در مجموعه برنامه های انفور ماتیک پزشکی، یکی از اهداف ما ارتقای ایمنی بیمار، افزایش کمیت و کیفت خدمات حوزه سلامت با کمک فناوری های کامپیوتری بوده است، لذا با وجود حجم بالای اطلاعات و داده های سلامت، استفاده از این ابزارها  اجتناب ناپذیر می باشد.

وی خاطرنشان کرد: هدف ما در این طرح علاوه بر افزایش ایمنی دارویی بیمار، کاهش زمان ارسال این دسته از داروها از هنگام  تجویز توسط پزشک تا دریافت در بخش ها، افزایش بهره وری نیروی انسانی، کاهش میزان انتقال بیماری های واگیردار از طریق اسناد کاغذی نیز بود که نتایج خوبی بدست آمد.

هیأت علمی گروه انفورماتیک پزشکی همچنین گفت: واحد ارزیابی مصرف دارو (DUE)  بیمارستان امام رضا(ع) سفارش دهنده این طرح بوده و آقای دکتر حسینجانی نیز در اجرای این طرح بصورت جدی مشارکت نمودند. در ارزیابی این سیستم نیز شاهد افزایش انطباق تجویز پزشکان با راهنماهای بالینی و کتب مرجع به میزان13 درصد و بهبود نرخ ایمنی بیمار به میزان 17 درصد بودیم.

دکتر وکیلی در پایان اظهار امیدواری کرد: این قابلیت هر چه سریعتر با کمک مدیریت آمار و فناوری اطلاعات دانشگاه در سیستم اطلاعات بیمارستانی (HIS) پیاده سازی گردد تا تمامی بیمارستانهای دانشگاه بتوانند از مزایای این سیستم بهره ببرند.

گفتنی است؛ مطالعه بررسی و طراحی سیستم تصمیم یار دارویی  با کد 990947 در زمره طرحهای پژوهشی محصول محور در دانشگاه علوم پزشکی مشهد است که نتایج آن برای عموم مردم قابل انتشار و استفاده است.

پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی مشهد موفق به طراحی و تولید آمپول آهسته‌رهش بوپرنورفین، مشابه فرآورده خارجی بوویدال شدند. این دارو که به‌صورت ماهانه مصرف می‌شود، گامی مؤثر در کاهش وابستگی به مصرف روزانه داروهای ترک اعتیاد برداشته و می‌تواند جایگزین مناسبی برای قرص‌های زیرزبانی باشد.

دکتر حسین کمالی، استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد و مجری طرح آمپول “بوپرنورفین آهسته‌رهش”، با اشاره به اهمیت این دستاورد مهم در درمان اعتیاد، اظهار کرد: ایده این طرح از پایان‌نامه دکتری من شکل گرفت، زمانی که مطالعه‌ای بر روی سامانه‌های کریستال مایعات لیپیدی آوردم با مطالعه مقالات و کارهای مشابه اساتید برجسته سوئدی به صورت مهندسی معکوس پیاده کردم . اواخر 2020 که  این پژوهش منجر به توسعه فرمولاسیونی مشابه آمپول خارجی “بوویدال” شد که توسط شرکت کمرس سوئد تولید شده است.

وی ادامه داد: یکی از مشکلات چالش‌برانگیز در ایران، تهیه ماده مؤثره دارو (بوپرنورفین) بود که چون در کلینیک های ترک اعتیاد استفاده میشود  به دلیل ماهیت مخدر آن، به‌راحتی در دسترس نیست. با این حال، با استفاده از مهندسی معکوس و مطالعه مقالات علمی مرتبط از اساتید برجسته سوئدی، موفق به طراحی این فرمولاسیون در ایران شدیم و آغاز این فرآیند از سال 1399 شروع شد .

کاربرد و ویژگی‌های آمپول بوپرنورفین آهسته‌رهش

دکتر کمالی با بیان اینکه این دارو می‌تواند جایگزین مناسبی برای قرص روزانه بوپرنورفین در کلینیک‌های ترک اعتیاد باشد، اظهار کرد: مصرف روزانه قرص‌های بوپرنورفین برای بیماران وابسته به مواد مخدر حس تداوم اعتیاد ایجاد می‌کند. این آمپول با مصرف ماهانه، این وابستگی روزانه را برطرف کرده و آرامش بیشتری را برای بیماران به همراه دارد. علاوه بر این، برای افرادی که قصد سفر به کشورهایی نظیر کشورهای عربی را دارند، این دارو بسیار مناسب است؛ چرا که حساسیت‌های زیادی نسبت به حمل داروهای مخدر در این کشورها وجود دارد.

وی افزود: این آمپول به‌جای ۳۰ روز مصرف قرص بوپرنورفین زیرزبانی، تنها نیاز به یک تزریق دارد و از نظر فارماکوکینتیک (متابولیسم و دفع) نیز نتایج موفقیت‌آمیزی در تست‌های درون‌تن روی خرگوش نشان داده است. پروفایل آزادسازی آن در آزمایش‌های برون‌تن و درون‌تن کاملاً مشابه فرآورده خارجی بوده و قابلیت عرضه به بازار را دارد.

فرآیند تولید، چالش‌ها و مسیر پیش‌رو

دکتر کمالی درباره روند تولید این دارو افزود: پس از تکمیل مطالعات اولیه، با شرکت نانو پردیس به مدیریت دکتر دیناروند قرارداد همکاری بستیم تا شرایط تجاری‌سازی این فرآورده فراهم شود  با این‌ حال، تهیه خود آمپول بوویدال برای انجام مطالعات بیوفارماکوکینتیک از چالش‌های بزرگ این پروژه بوده است.

وی تأکید کرد: مطالعات پایداری و مقدمات لازم برای بررسی‌های بالینی در حال انجام است و با همکاری شرکت نانو پردیس تجهیزات صنعتی لازم تهیه شده است. تنها مرحله باقی‌مانده انجام آزمون‌های بیوکی والانسی بین نمونه ایرانی و خارجی بر روی ۱۲ داوطلب مرد سالم در دو گروه مقایسه می شود  که برای تکمیل این آزمایش نیاز به دسترسی به آمپول اصلی داریم.

چشم‌انداز تولید و تأثیر در صنعت داروسازی کشور

دکتر کمالی با اشاره به اهمیت این دستاورد در صنعت داروسازی کشور خاطرنشان کرد: در صورت تکمیل مراحل آزمایش و اخذ مجوزهای لازم، این فرآورده می‌تواند ظرف دو سال آینده وارد بازار دارویی شود. ورود به بازار داروهای ترک اعتیاد، گامی مؤثر در کاهش وابستگی به مصرف روزانه داروها خواهد بود و به بالابردن کیفیت زندگی بیماران کمک شایانی می‌کند.

وی اضافه کرد: این آمپول همچنین می‌تواند برای مسافران خارجی و زائران کشورهای حساس به داروهای مخدر، جایگزینی ایمن و مؤثر باشد. امیدواریم با حمایت‌های بیشتر و افزایش تعاملات با کشورهایی که این فرآورده‌ها را تولید می‌کنند، بتوانیم این دارو را به‌زودی به مرحله تولید صنعتی و استفاده در سطح ملی برسانیم.

نتایج علمی و استقبال از طرح

دکتر کمالی درباره نتایج علمی پروژه گفت: مقاله‌های این پژوهش در ژورنال بین‌المللی معتبر International Journal of Pharmaceutics و Scientific Reports با ضریب تأثیر بالا به چاپ رسیده‌اند و این طرح نیز در سال ۱۴۰۰ در ایران ثبت اختراع شده است.

وی در پایان تأکید کرد: حمایت از این فناوری می‌تواند کشور را یک گام به خودکفایی در زمینه تولید داروهای ترک اعتیاد نزدیک‌تر کند و امید است که با ورود این آمپول به بازار، نیازی به واردات مشابه خارجی نداشته باشیم.

دکتر شکوفه اعلائی ، دانشیار و عضو هیأت علمی گروه انفورماتیک پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مفتخر به کسب عنوان "سخنران برتر" در دومین کنگره بین‌المللی هوش مصنوعی در علوم پزشکی شد.

به گزارش وب دا، دومین کنگره بین‌المللی هوش مصنوعی در علوم پزشکی از تاریخ 24 الی 26اردیبهشت ماه سال جاری و با حضور استادان، پژوهشگران و متخصصان برجسته داخلی و خارجی در حوزه هوش مصنوعی و علوم پزشکی، در مرکز همایش‌های بین‌المللی ایران برگزار شد.

دکتر اعلائی که در این کنگره به عنوان سخنران برتر معرفی و مورد تقدیر قرار گرفت، با اشاره به ارائه پروژه ای با عنوان "بررسی امکان‌سنجی سیستم واقعیت مجازی مبتنی بر بازی جدی تعاملی برای توانبخشی بیماران پارکینسون" در این کنگره بیان کرد: ایده این پروژه در ادامه پروژه موفق توانبخشی مبتنی بر بازی‌های جدی در بیماران سکته مغزی مطرح و به عنوان پایان‌نامه کارشناسی ارشد در گروه انفورماتیک پزشکی مصوب شد.

وی ادامه داد: این پروژه پس از اجرا در کلینیک‌های فیزیوتراپی و دریافت بازخوردهای مثبت بیماران و فیزیوتراپیست‌ها به عنوان پایان‌نامه محصول‌محور در دانشگاه علوم پزشکی مشهد مورد تأیید قرار گرفت.

استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد این دستاورد را حاصل همکاری مؤثر بین‌رشته‌ای بین اعضای گروه‌های مختلف از جمله انفورماتیک پزشکی (جناب آقای دکتر سعید اسلامی و سرکار خانم سمیه دانشمند)، فیزیوتراپی (سرکار خانم دکتر افسانه زینل زاده)، نورولوژی (جناب آقای دکتر علی شعیبی) و الکترونیک (جناب آقای دکتر هادی شهرکی) دانست و افزود: بخشی از حمایت‌های اجرایی و فنی این پروژه نیز توسط شرکت دانش‌بنیان فرهام صنعت برنا انجام شد.

دکتر اعلائی ضمن تشکر و قدردانی از همراهی و همکاری تیم پژوهشی و همچنین حمایت‌های معاونت پژوهشی، معاونت آموزشی و اعضای گروه انفورماتیک پزشکی دانشگاه که بستر لازم برای اجرای این پروژه را فراهم کردند، خاطر نشان کرد: توسعه پروژه‌های کاربردی در حوزه هوش مصنوعی یکی از مسیرهای اصلی پژوهشی گروه انفورماتیک پزشکی در دانشگاه علوم پزشکی مشهد است.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد همچنین تأکید کرد: این موفقیت علمی نه تنها جایگاه دانشگاه علوم پزشکی مشهد را در حوزه پژوهش‌های نوین و بین‌رشته‌ای تقویت می‌کند، بلکه نویدبخش ارتقای خدمات توانبخشی هوشمند و بهره‌گیری هرچه بیشتر از فناوری‌های نوین در خدمت سلامت جامعه است.

نگاهی به مطالعه‌ی‌" بررسی وضعیت زباله های ته سیگاری دور ریخته شده در سطح شهر مشهد و پهنه بندی آن با استفاده از نرم افزار GIS"

عضو هیأت علمی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به انجام پژوهشی با موضوع بررسی وضعیت آلودگی ناشی از ته‌سیگارها در فضاهای شهری شهر مشهد  گفت: فیلترهای ته سیگار حاوی مواد شیمیایی سمی متعددی از جمله نیکوتین، فلزات سنگین و مواد سرطان‌زا هستند که می‌توانند به راحتی وارد خاک و منابع آب شده و باعث آلودگی‌های گسترده و پایدار شوند.

دکتر ضیاء الدین بنیادی در گفتگو با وب دا اظهار کرد: ته‌سیگارها، علی‌رغم ظاهر کوچک و بی‌اهمیت‌شان، به عنوان یکی از شایع‌ترین و خطرناک‌ترین انواع پسماندهای شهری شناخته می‌شوند که به‌طور گسترده در معابر عمومی، پارک‌ها، مراکز تجاری، و سایر فضاهای شهری رها می‌شوند. فیلتر ته‌سیگارها عمدتاً از پلاستیک سلولز استات ساخته شده‌اند که ماده‌ای بسیار مقاوم در برابر تجزیه زیستی است و سال‌ها در محیط باقی می‌ماند. همچنین، این فیلترها حاوی مواد شیمیایی سمی متعددی از جمله نیکوتین، فلزات سنگین و مواد سرطان‌زا هستند که می‌توانند به راحتی وارد خاک و منابع آب شده و باعث آلودگی‌های گسترده و پایدار شوند.

وی ادامه داد: از آنجا که مشهد به‌عنوان دومین کلان‌شهر پرجمعیت ایران با تراکم بالای جمعیت و فعالیت‌های توریستی گسترده شناخته می‌شود، بررسی این نوع آلودگی در این شهر از اهمیت بالایی برخوردار است و در این راستا، برای تحلیل علمی شدت آلودگی، از شاخص نوآورانه‌ای به نام "شاخص آلودگی ته‌سیگار" (CBPI: Cigarette Butt Pollution Index) استفاده شد. این شاخص با در نظر گرفتن همزمان چگالی ته‌سیگار در واحد سطح (CBD) و شرایط محیطی مؤثر بر نشت آلاینده‌ها (نظیر نوع پوشش سطح، بارندگی سالیانه، عمق آب زیرزمینی و ...)، قادر است شدت بالقوه آلودگی ناشی از ته‌سیگارها را در هر منطقه به‌صورت عددی بیان کند.

دکتر بنیادی هدف از به‌کارگیری این شاخص را ارائه یک دید جامع و کمی از میزان و پراکندگی آلودگی ته‌سیگار در مناطق مختلف شهر مشهد عنوان و ابراز امیدواری کرد: با تحلیل نتایج تحقیق یاد شده، به راهکارهای اجرایی مطلوبی جهت مدیریت بهینه این نوع پسماند دست یابند.

عضو هیأت علمی دانشکده بهداشت در خصوص روش بکار رفته در این مطالعه گفت: تعداد ۲۷ محله از مناطق مختلف شهر مشهد به‌صورت هدفمند و با رویکردی مبتنی بر نمونه‌گیری طبقه‌بندی‌شده انتخاب شد تا تنوعی معنادار از ویژگی‌های شهری نظیر کاربری زمین (تجاری، مسکونی، زیارتی، خدماتی و مختلط)، تراکم جمعیتی، و وضعیت زیرساختی معابر را پوشش دهد. این تنوع انتخابی به محققان امکان داد تا عوامل مختلف مؤثر بر پراکندگی ته‌سیگارها را در بافت‌های گوناگون شهری با دقت بیشتری تحلیل کنند.

وی افزود: در هر یک از این محله‌ها، سه نقطه مجزا که نماینده شرایط معمول آن ناحیه بودند، از طریق بازدیدهای میدانی انتخاب شدند. در هر نقطه، مساحتی معادل ۹ متر مربع (۳ متر در ۳ متر) به عنوان واحد نمونه‌گیری در نظر گرفته شد. سپس، تعداد ته‌سیگارهای موجود در این محدوده شمارش و ثبت گردید و میانگین این سه مقدار به‌عنوان چگالی نهایی ته‌سیگار (CBD) آن محله محاسبه شد. این روش نمونه‌گیری با تکرار در نقاط مختلف، از دقت آماری مناسبی برخوردار است و خطای احتمالی شمارش را کاهش می‌دهد.

دکتر بنیادی همچنین گفت: علاوه بر شمارش، برای سنجش شدت آلودگی و پتانسیل نشت آلاینده‌های موجود در ته‌سیگارها، شاخص CBPI (Cigarette Butt Pollution Index) به‌کار گرفته شد. این شاخص با در نظر گرفتن فاکتورهای محیطی مختلف، از جمله نوع پوشش سطح زمین (آسفالت با کیفیت بالا یا پایین، خاکی، یا سنگفرش)، نوع مسیر شهری (معبر ساده، معبر با جوی آب، مسیرهای درخت‌کاری‌شده)، میزان بارندگی سالیانه و فاصله تا سطح آب‌های زیرزمینی، عددی برای میزان آلودگی احتمالی ناشی از ته‌سیگار در هر منطقه ارائه می‌دهد. در واقع، شاخص CBPI حاصل ضرب چگالی ته‌سیگارها (CBD) در ضریب شرایط محیطی (E) است که خود از حاصل‌ضرب ضرایب هر یک از عوامل مذکور به‌دست می‌آید. این ترکیب از داده‌های کمی و کیفی، ابزاری قدرتمند برای تحلیل جامع وضعیت آلودگی ته‌سیگار در سطح شهر مشهد فراهم آورد و امکان مقایسه مناطق مختلف و شناسایی نقاط بحرانی برای مدیریت شهری را فراهم ساخت.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در رابطه با نتایج طرح مذکور هم گفت: بر اساس داده‌های به‌دست‌آمده از ۲۷ محله منتخب در شهر مشهد، میانگین چگالی ته‌سیگارها (CBD) برابر با ۰.۷۹ عدد در هر متر مربع بود که نسبت به برخی از شهرهای ایرانی (مانند قزوین با ۰.۲ و مازندران با ۰.۳ CB/m² ) رقم بالاتری محسوب می‌شود. این میزان چگالی نشان‌دهنده حضور قابل‌توجه ته‌سیگار در سطح معابر عمومی مشهد و لزوم توجه ویژه به مدیریت این نوع پسماند است.

همچنین میانگین شاخص CBPI برابر با ۸.۸۹ به‌دست آمد که طبق طبقه‌بندی‌های استاندارد، در بازه «آلودگی بالا» قرار می‌گیرد و بیانگر شرایط نگران‌کننده‌ای از نظر نشت بالقوه آلاینده‌ها به محیط‌زیست شهری است. بیشترین مقدار CBPI معادل ۲۸ در منطقه S14 به ثبت رسید که به دلیل کاربری غالب تجاری، تراکم بالای جمعیت، حضور گسترده مغازه‌داران، و وجود پیاده‌روهای خاکی، دارای بیشترین میزان آلودگی ناشی از ته‌سیگار بود و کمترین CBPI مربوط به منطقه S23 با مقدار ۱.۸۵ بود که در محدوده آلودگی «پایین» طبقه‌بندی می‌شود. این منطقه عمدتاً کم‌تردد، دارای زیرساخت مناسب، و جمعیت کمتر است.

وی خاطرنشان کرد: نکته قابل‌توجه آن است ‌که حدود ۳۳٪ از مناطق مورد بررسی دارای CBPI بالاتر از ۱۰ بودند و به ‌عنوان ناحیه‌های با «آلودگی شدید» در نظر گرفته می‌شوند. این امر نشان‌دهنده تمرکز آلودگی در مناطق خاصی از شهر بوده و تأکیدی است بر لزوم اجرای سیاست‌های هدفمند برای این نواحی.

دکتر بنیادی در رابطه با اهمیت نتایج مطالعه انجام شده هم گفت: نخستین بررسی سیستماتیک و مبتنی بر شاخص CBPI در کلان‌شهر مشهد است که توانسته تصویر روشنی از پراکندگی مکانی آلودگی ته‌سیگارها ارائه دهد. نتایج حاکی از آن است که عواملی نظیر تراکم جمعیت، نوع کاربری زمین (به‌ویژه تجاری و خدماتی)، و کیفیت زیرساخت‌های پیاده‌رو نقش محوری در افزایش یا کاهش میزان ته‌سیگارها دارند.

وی اضافه کرد: مقایسه نتایج با سایر شهرهای داخلی و خارجی نیز اطلاعات ارزشمندی ارائه داد. به عنوان نمونه، CBPI مشهد نسبت به شهرهایی مانند قزوین (۳.۸) و مازندران (۶.۲) بالاتر بود، اما نسبت به شهری مانند سانتوس در برزیل (۱۷.۶) پایین‌تر ارزیابی شد. علت پایین‌تر بودن آلودگی در برخی مناطق مشهد را می‌توان به مدیریت منظم پسماند، به‌ویژه در محدوده‌های مذهبی نظیر اطراف حرم امام رضا (ع)، و همچنین مشارکت اجتماعی مردم در حفظ نظافت نسبت داد.

دکتر بنیادی در همین خصوص به مقایسه شاخص CBPI مشهد با سایر شهرهای جهان و ایران پرداخت و گفت: در مطالعه حاضر، میانگین CBPI شهر مشهد برابر با ۸.۸۹ به‌دست آمد و برای درک بهتر میزان آلودگی ته‌سیگار در این شهر، مقایسه‌ای بین این عدد و سایر شهرهای داخلی و خارجی انجام شد که نشان می داد مشهد نسبت به اغلب شهرهای ایران CBPI بالاتری دارد و این می‌تواند ناشی از تراکم بالای جمعیت، تردد زیاد زائران و تمرکز تجاری در مرکز شهر باشد.

همچنین نتیجه مقایسه جهانی نشان داد که مشهد از نظر شاخص CBPI در محدوده بالاتر از متوسط جهانی قرار دارد. در حالی‌که برخی شهرهای پرجمعیت چین، به دلیل مقررات سخت‌گیرانه در زمینه نظافت شهری و فرهنگ عمومی متفاوت، CBPI بسیار پایین‌تری دارند، مشهد در کنار شهرهایی مانند دالیان و نیتروی قرار می‌گیرد که این نشان می‌دهد آلودگی ناشی از ته‌سیگار در مشهد قابل توجه است، اما با برنامه‌ریزی صحیح و الگوبرداری از شهرهای موفق، می‌توان به بهبود وضعیت کمک کرد.
وی در عین حال تأکید کرد: علت پایین بودن CBPI در برخی شهرها ممکن است به عواملی چون زیرساخت‌های قوی نظافت شهری، مشارکت عمومی بالا، وجود قوانین سخت‌گیرانه، و فرهنگ زیست‌محیطی شهروندان مرتبط باشد. در مقابل، شهرهایی با گردشگران زیاد، نظافت ناکافی یا فضاهای خاکی و بدون روکش سخت، به‌طور معمول CBPI بالاتری را تجربه می‌کنند.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در راستای طرح چالش یاد شده، پیشنهادات زیر را مطرح کرد:

1. افزایش زیرساخت‌های دفع صحیح ته‌سیگار: نصب سطل‌های مخصوص ته‌سیگار در نقاط پرتردد شهری (نظیر ایستگاه‌های اتوبوس، مراکز خرید، میادین اصلی) برای کاهش دورریزی غیرمسئولانه.
2. اجرای کمپین‌های آگاهی‌بخشی: آموزش شهروندان درباره اثرات بلندمدت زیست‌محیطی ته‌سیگارها از طریق رسانه‌ها، مدارس و فضای مجازی.
3. وضع و اجرای قوانین تنبیهی: تعیین جریمه برای افرادی که ته‌سیگار را در معابر عمومی رها می‌کنند، مشابه آنچه در برخی کشورهای پیشرفته انجام می‌شود.
4. استفاده مستمر از CBPI: به‌کارگیری شاخص CBPI به‌عنوان ابزار رصد مستمر برای پایش سطح آلودگی، شناسایی مناطق بحرانی و ارزیابی اثربخشی سیاست‌های اجرایی.

دکتر بنیادی در جمع بندی سخنان خود یادآور شد؛ ته‌سیگارها اگرچه به‌ظاهر کوچک‌اند، اما یکی از خطرناک‌ترین منابع آلاینده‌های شهری به‌شمار می‌روند و مطالعه حاضر با بهره‌گیری از شاخص CBPI توانسته تصویری دقیق از وضعیت آلودگی ناشی از این زباله‌ها در سطح شهر مشهد ارائه دهد. نتایج حاصل، راهنمای مناسبی برای تصمیم‌گیران حوزه مدیریت شهری در جهت برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری و اجرای طرح‌های کاهش آلودگی در مناطق حساس است و امید آنکه این پژوهش، زمینه‌ساز تدوین سیاست‌های پایدار برای مدیریت زباله‌های سبک ولی ماندگار در سایر کلان‌شهرهای کشور نیز قرار گیرد.