دانش

پژوهش در عرصه نانوبیوتکنولوژی، به‌ویژه سنتز سبز نانوذرات، یکی از چشم‌اندازهای نوین علم در دهه اخیر محسوب می‌شود. در این میان، همزیستی پیچیده قارچ‌های اندوفیت با گیاهان دارویی به عنوان کارخانه‌های طبیعی تولید نانومواد، توجه فراوانی را به خود جلب کرده است. گزارش پیش رو نگاهی دارد به پروژه‌ای با محوریت همین ایده که توسط گروهی از پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی مشهد انجام شده و نتایج قابل توجهی در سطح بین‌المللی به همراه داشته است.

سنتز سبز، گامی نوین در جهت تولید نانوذرات

سنتز سبز نانوپارتیکل نقره با استفاده از اندوفیت‌های قارچی جنس Fusarium جدا شده از گیاه دارویی Salvia persepolitana، از گیاهان دارویی اندمیک ایران گاهی شکل‌گیری یک تیم پژوهشی، نه از یک برنامه‌ریزی از پیش تعیین‌شده، بلکه از یک جرقه علمی آغاز می‌شود. سرآغاز این همکاری نیز به جلسه دفاع دکتری عمومی دکتر رضا مصطفی‌زاده در دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مشهد بازمی‌گردد؛ جایی که دکتر بی‌بی صدیقه فضلی بزاز به‌عنوان داور پایان‌نامه حضور داشتند. بحث‌های علمی شکل‌گرفته در آن جلسه، به‌ویژه در زمینه ظرفیت‌های زیستی میکروارگانیسم‌ها، نقطه شروع گفت‌وگوهایی شد که بعدها به یک مسیر پژوهشی مشترک تبدیل شد.

به‌تدریج و در ادامه این تعاملات علمی، اعضای دیگری نیز به این هسته اولیه پیوستند و تیمی متشکل از دکتر لیلا عربی (متخصص نانوتکنولوژی دارویی)، دکتر جواد اصیلی و دکتر مریم اکابری (متخصصین فارماکوگنوزی و گیاه‌شناسی)، دکتر وحید سهیلی (متخصص کنترل دارو)، دکتر زهرا تازیک (متخصص قارچ‌شناسی) و دکتر رضا مصطفی‌زاده (پژوهشگر نخبه) شکل گرفت؛ تیمی که همکاری‌های خود را در حوزه نانوبیوتکنولوژی و سنتز سبز گسترش داد. در این مصاحبه تلاش کردیم با دکتر فضلی بزاز، استاد میکروب‌شناسی دارویی، سردبیر مجله علوم پایه پزشکی ایران و عضو مرکز تحقیقات بیوتکنولوژی دانشگاه علوم پزشکی مشهد پیرامون این حوزه تحقیقاتی صحبت کنیم.

وب دا: دکتر فضلی بزاز، در سال‌های اخیر اصطلاح سنتز سبز خیلی زیاد شنیده می‌شود. به‌طور خلاصه بفرمایید چرا این موضوع تا این حد مهم شده است؟

سنتز سبز در واقع پاسخ علم به نگرانی‌های زیست‌محیطی و ایمنی زیستی است. روش‌های کلاسیک و مرسومی که پیش از این جهت تولید نانوذرات فلزی استفاده می‌شد، نظیر روشهای فیزیکی و شیمیایی، معمولا مبتنی بر مواد شیمیایی سمی، مصرف انرژی بالا و تولید پسماندهای خطرناک هستند. در مقابل، سنتز سبز با استفاده از منابع زیستی مثل گیاهان، باکتری‌ها و قارچ‌ها انجام می‌شود. این روش‌ها نه‌تنها کم‌هزینه‌تر و ایمن‌تر هستند، بلکه محصول نهایی نیز زیست‌سازگارتر است؛ موضوعی که در کاربردهای پزشکی، دارورسانی، بیوسنسورها و حتی صنایع غذایی اهمیت حیاتی دارد.

وب دا: در میان عوامل زیستی، چرا قارچ‌های اندوفیت این‌قدر مورد توجه قرار گرفته‌اند؟

قارچ‌های اندوفیت میکروارگانیسم‌هایی هستند که بدون ایجاد بیماری و به‌صورت همزیست همراه با گیاه زندگی می‌کنند. این موجودات کارخانه‌های بیوشیمیایی طبیعی‌اند و انواع آنزیم‌ها و متابولیت‌های فعال زیستی تولید می‌کنند. همین ترکیبات می‌توانند یون‌های فلزی را احیا کرده و نانوذرات را هم‌زمان پایدارسازی کنند. به بیان ساده، قارچ‌های اندوفیت هم عامل ساخت هستند و هم عامل پوشش‌دهنده طبیعی نانوذرات. این ویژگی باعث تولید نانوذرات پایدار، یکنواخت و زیست‌سازگار می‌شود. علاوه بر این نسبت سطح به حجم بالای آن‌ها، محیط کشت ساده، توانایی ترشح آنزیم‌ها به محیط کشت و توانایی سنتز داخل سلولی و خارج سلولی از دیگر ویژگی‌های برجسته این قارچها می‌باشد.

وب دا: در میان قارچ‌های اندوفیت، کدام جنس بیشتر در تحقیقات به کار می‌رود؟

جنس Fusarium از اندوفیت‌های بسیار گسترده در گیاهان دارویی است و توانایی متابولیکی بالایی دارد. در مطالعه اخیر ما، گونه‌های Fusarium oxysporum، Fusarium avenaceum و Fusarium falciforme که با گیاه دارویی بومی ایران Salvia persepolitana همزیست بودند، توانستند نانوذرات نقره را بیوسنتز کنند. این نانوذرات اندازه‌ای در محدوده نانومتری یکنواخت داشتند، از نظر شیمیایی و فیزیکی در گذر زمان پایدار بودند و فعالیت ضدباکتریایی قابل توجهی علیه باکتری‌های گرم مثبت و منفی از خود نشان دادند.

وب دا: این مطالعات شما چه دستاوردهایی داشته است؟

این پروژه حاصل همکاری یک تیم پژوهشی فعال در حوزه نانوبیوتکنولوژی و سنتز سبز می‌باشد. آخرین مقاله پژوهشی این تیم که شامل داده‌های مربوط به بیوسنتز نانوذرات نقره توسط قارچ‌های اندوفیت Fusarium است، در ژورنال Biocatalysis and Agricultural Biotechnology منتشر شده است. پیش از این نیز یک مقاله مروری در همین ژورنال پیرامون سنتز سبز نانوذرات فلزی توسط قارچ‌های اندوفیت توسط اغلب این پژوهشگران به چاپ رسیده است.

علاوه بر این، یک مقاله مروری جامع نیز در همین حوزه  شامل سنتز سبز نانوکامپوزیت‌ها و نانومواد توسط گیاهان، باکتری‌ها، قارچ‌ها و جلبک‌ها  با همکاری دانشجویان کمیته تحقیقات دانشجویی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مشهد( مائده موسوی طیبی، مهشاد وزیریان، نگار موسوی) و دستیار کنترل دارو دکتر آتنا حسن‌پور منتشر کردیم. این مقاله به بررسی روندهای نوین و چشم‌اندازهای آینده این فناوری می‌پردازد و نشان می‌دهد هر سیستم بیولوژیکی مورد استفاده در سنتز سبز، از نظر هزینه، شرایط رشد و ترکیبات طبیعی، مزایا و معایبی نسبت به سایر سیستم‌ها دارد.

گیاهان سرشار از ترکیبات طبیعی با قابلیت استخراج بالا هستند، اما کنترل کیفیت، استانداردسازی و ناخالصی‌ها چالش‌هایی ایجاد می‌کند. باکتری‌ها به سرعت تکثیر می‌شوند و محیط کشت ساده‌ای دارند، ولی خالص‌سازی محصول و حفظ شرایط واکنش دشوار است. قارچ‌ها نیز به راحتی و با هزینه‌ای پایین تکثیر می‌شوند و از کیتین و کیتوزان به عنوان ترکیبات پرکاربرد در این زمینه استفاده می‌شود. با این حال، مشکلاتی مانند تکرارپذیری پایین و تولید پروتئین‌های آلرژی‌زا مانع پیشرفت کامل شده‌اند. استفاده از بیوراکتورها و مهندسی ژنتیک، خصوصاً در رابطه با باکتری‌ها و قارچ‌ها، می‌تواند تا حد زیادی این مشکلات را برطرف سازد. در نهایت، مطالعات کمتری روی جلبک‌ها انجام شده و پتانسیل آن‌ها در سنتز سبز هنوز کمتر شناخته شده است.

وب دا:  در پایان، آینده این حوزه را چگونه می‌بینید؟

آینده نانوتکنولوژی بدون زیست‌فناوری قابل تصور نیست. حرکت از روش‌های مرسوم به سمت فرایندهای زیستی هوشمند، مسیر اجتناب‌ناپذیر علم است. قارچ‌های اندوفیت و سایر منابع زیستی نسل جدیدی از نانومواد ایمن، کارآمد و پایدار را برای پزشکی و صنعت فراهم خواهند کرد. نانوذرات نقره زیستی می‌توانند در پانسمان‌های ضد‌میکروبی، سامانه‌های دارورسانی، کشاورزی و تصفیه آب استفاده شوند. تولید این ذرات از مسیر زیستی، ریسک سمیت و آلودگی محیطی را کاهش داده و پذیرش بالینی و صنعتی آن‌ها را تسهیل می‌کند. گرچه دستاوردهای دل‌گرم‌کننده‌ای حاصل شده، مطالعات بیشتر برای مقیاس‌پذیری تولید صنعتی، کنترل ناخالصی و استانداردسازی روش‌ها ضروری است.

گزارشی که خواندید، نمونه‌ای گویا از تلفیق علم، تعهد و همکاری میان‌رشته‌ای است. پژوهش سنتز سبز نانوذرات با استفاده از قارچ‌های اندوفیت نه‌تنها الگویی نو برای تولید پایدار نانومواد فراهم کرده، بلکه مسیر تازه‌ای را برای آینده علوم زیستی و دارویی گشوده است. همان‌گونه که دکتر بزاز بیان کرد، راه پیش‌رو روشن است؛ مسیری که از همزیستی در طبیعت آغاز می‌شود و به نوآوری در دستان انسان ادامه می‌یابد.

استاد بیوتکنولوژی دارویی دانشگاه علوم پزشکی مشهد از طراحی و ساخت یک پانسمان نانوفیبری نوین بر پایه کیتوزان و حاوی عصاره گیاه هواچوبه و عسل خبر داد و گفت: نتایج بررسی‌های آزمایشگاهی و حیوانی این پژوهش نشان می‌دهد این پانسمان پیشرفته می‌تواند موجب بهبود قابل‌توجه سرعت و کیفیت ترمیم زخم، کاهش التهاب و حداقل‌سازی اسکار بافتی شود.

دکتر فاطمه سادات کلالی‌نیا، استاد گروه بیوتکنولوژی دارویی دانشکده داروسازی و رئیس مرکز نوآوری سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در گفت‌وگو با وب‌دا با اشاره به ماهیت چندمرحله‌ای ترمیم زخم شامل انعقاد خون، التهاب و بازسازی بافت اظهار کرد: استفاده از پانسمان‌های هوشمند و نوین می‌تواند نقش مهمی در تسریع این فرآیند ایفا کند. گیاه هواچوبه که در ایران با نام ابوخلسا نیز شناخته می‌شود، به دلیل خواص ضدالتهابی و ضدمیکروبی قوی، از دیرباز در درمان زخم، سوختگی و اگزما کاربرد داشته و عسل نیز به‌عنوان یک ماده طبیعی، نقش مؤثری در پاکسازی زخم و تسریع ترمیم بافت‌ها دارد.

تمرکز بر زخم‌های عمیق و سخت‌به‌علاج

وی با بیان اینکه این طرح بخشی از مجموعه فعالیت‌های تحقیقاتی تیم پژوهشی در زمینه طراحی پانسمان‌های پیشرفته برای درمان زخم‌های مقاوم است، افزود: این پژوهش با هدف بررسی اختصاصی ظرفیت‌های درمانی هواچوبه و ارتقای کارایی آن از طریق فناوری‌های نوین اجرا شده است.

الکتروریسی؛ روشی نوین برای تولید نانوالیاف

دکتر کلالی‌نیا توضیح داد: در این تحقیق، کیتوزان به‌عنوان یک پلیمر زیست‌سازگار پرکاربرد در مهندسی بافت انتخاب شد و پانسمان نانویی با استفاده از روش الکتروریسی ساخته شد؛ روشی مدرن و اقتصادی که امکان تولید الیاف بسیار نازک در مقیاس نانو را فراهم می‌کند و به دلیل شباهت ساختاری به ماتریکس خارج‌سلولی، بستر مناسبی برای رشد سلولی و انتقال دارو ایجاد می‌کند.

بهبود خواص فیزیکی و آزادسازی کنترل‌شده دارو

رئیس مرکز نوآوری سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: بررسی‌های فیزیکی و شیمیایی نشان داد افزودن عصاره ریشه هواچوبه به ساختار نانوالیاف موجب افزایش پایداری و بهبود خواص مکانیکی غشا می‌شود. همچنین میزان جذب آب و الگوی آزادسازی دارو به‌گونه‌ای تنظیم شده بود که ضمن حفظ رطوبت مناسب زخم، مواد مؤثره را به‌تدریج به بافت آسیب‌دیده منتقل کند.

نتایج امیدوارکننده در مدل حیوانی

وی با اشاره به نتایج مطالعات حیوانی این طرح گفت: یافته‌ها بسیار امیدوارکننده بود، به‌طوری‌که نانوالیاف حاوی هواچوبه و عسل، سرعت ترمیم زخم را به‌طور معناداری افزایش داده و موجب بازسازی بافت جدید با کیفیت بهتر شدند. بررسی‌های بافت‌شناسی نیز نشان داد این پانسمان علاوه بر کاهش التهاب، منجر به تشکیل بافت گرانوله سالم و کاهش قابل‌ملاحظه میزان اسکار می‌شود.

گامی نوین در توسعه پانسمان‌های پیشرفته

دکتر کلالی‌نیا در پایان خاطرنشان کرد: این پژوهش نشان می‌دهد تلفیق نانوتکنولوژی با ظرفیت‌های طب سنتی، از جمله استفاده از هواچوبه و عسل، می‌تواند به تولید یک سامانه دارورسانی موضعی کارآمد منجر شود. این نانوالیاف قابلیت استفاده به‌عنوان پانسمان نوین در درمان انواع زخم‌های مزمن، سوختگی‌ها و آسیب‌های پوستی را دارند و می‌توانند گامی مؤثر در جهت ارتقای سلامت جامعه محسوب شوند.

عضو هیأت علمی گروه آمار زیستی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تشریح نتایج یک مطالعه طولی گسترده در حوزه تغذیه نوزادان، از تأثیر مثبت و معنادار تغذیه با شیر مادر بر شاخص‌های تن‌سنجی به‌ویژه استاندارد وزن به ازای قد نوزادان زیر دو سال خبر داد.

دکتر جمشید جمالی،  در گفت‌وگو با وب‌دا اظهار داشت: این مطالعه با هدف بررسی نقش تغذیه با شیر مادر در تغییرات نمره استاندارد استاندارد وزن به ازای قد نوزادان زیر دو سال در مناطق تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی مشهد طراحی و اجرا شد. در این پژوهش، داده‌های تن‌سنجی ۴۷۲ هزار و ۵۳۹ نوزاد متولدشده از دی‌ماه ۱۳۹۴ تا آذرماه ۱۴۰۱ مورد تحلیل قرار گرفت.

دکتر جمالی با اشاره به حجم بالای نمونه‌های مورد بررسی افزود: در این مطالعه طولی، برای هر نوزاد پنج نوبت اندازه‌گیری استاندارد وزن به ازای قد از بدو تولد تا ۲۴ ماهگی (هر شش ماه یک‌بار) ثبت و پایش شد. داده‌ها پس از استخراج و پاک‌سازی چندمرحله‌ای، با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS و R و به‌کارگیری مدل آمیخته رشد (Growth Mixture Model) تحلیل شدند. برای انتخاب مدل بهینه نیز از شاخص‌های آماری آکائیک (AIC) و بیزی (BIC) و قابلیت تفسیرپذیری بالینی استفاده و سطح معناداری ۵ درصد در نظر گرفته شد.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در تشریح جمعیت مورد مطالعه گفت: از مجموع نوزادان بررسی‌شده، ۲۴۲ هزار و ۴۴۸ نفر معادل ۵۱.۳ درصد پسر و ۲۳۰ هزار و ۹۱ نفر معادل ۴۸.۷ درصد دختر بودند. همچنین ۵۷.۶ درصد از نوزادان با شیر مادر و ۴۲.۴ درصد با شیر خشک یا سایر منابع تغذیه می‌شدند.

کشف سه مسیر رشدی در نوزادان

وی با اشاره به یافته‌های اصلی این پژوهش تصریح کرد: بر اساس سیر تغییرات نمره استاندارد استاندارد وزن به ازای قد در دو سال نخست زندگی، نوزادان در سه مسیر رشدی متمایز شامل «کمتر از نرمال»، «نرمال» و «بیشتر از نرمال» دسته‌بندی شدند. این تعداد کلاس رشدی با توجه به شاخص‌های آماری و قابلیت تفسیرپذیری بالینی، به‌عنوان مدل بهینه انتخاب شد.

شیر مادر؛ سپری در برابر چاقی و لاغری مفرط

دکتر جمالی با تأکید بر نقش کلیدی شیر مادر در تعادل رشد وزنی نوزادان گفت: نتایج مدل آمیخته رشد نشان داد ۸۲ درصد از نوزادانی که با شیر مادر تغذیه شده بودند، در مسیر رشد BMI نرمال قرار داشتند؛ در حالی‌که این رقم در نوزادان تغذیه‌شده با شیر خشک یا سایر منابع، ۷۱ درصد بود.

وی افزود: در گروه تغذیه با شیر مادر، ۱۰ درصد نوزادان در مسیر کمتر از نرمال و تنها ۸ درصد در مسیر بیشتر از نرمال (در معرض خطر چاقی) قرار گرفتند. این در حالی است که در گروه تغذیه با شیر خشک یا سایر منابع، این ارقام به‌ترتیب ۶ درصد و ۲۳ درصد بود. به بیان دیگر، نوزادانی که از شیر مادر تغذیه نمی‌کنند، تقریباً سه برابر بیشتر در معرض قرار گرفتن در مسیر رشد وزنی بالاتر از حد نرمال هستند.

اهمیت پایش رشد در دو سال طلایی زندگی

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به اهمیت دوره نوزادی و شیرخوارگی خاطرنشان کرد: دو سال نخست زندگی، پنجره طلایی رشد و تکامل هر انسان است. پایش تغییرات استاندارد وزن به ازای قد در این دوره، ابزاری مهم برای ارزیابی وضعیت رشد، تشخیص زودهنگام اختلالات تغذیه‌ای و شناسایی الگوهای غیرطبیعی وزن‌گیری محسوب می‌شود و می‌تواند مبنایی علمی برای سیاست‌گذاری‌های بهداشتی و طراحی مداخلات پیشگیرانه در سطح جامعه باشد.

وی در پایان تأکید کرد: نتایج این پژوهش با استفاده از مدل‌های پیشرفته آماری، به‌روشنی نشان‌دهنده نقش انکارناپذیر تغذیه با شیر مادر در هدایت مسیر رشد وزنی نوزادان به سمت وضعیت نرمال است و ترویج تغذیه با شیر مادر باید به‌عنوان یک اولویت مهم در برنامه‌های سلامت کشور مورد توجه جدّی قرار گیرد.

فوق‌تخصص گوارش و بیماری‌های کبدی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با اشاره به حدود دو دهه فعالیت تخصصی در حوزه بیماری سلیاک، از ثبت و پیگیری بیش از دو هزار بیمار مبتلا در قالب «رجیستری سلیاک» خبر داد و این اقدام را گامی مهم در بهبود تشخیص، درمان و حمایت از بیماران دانست. 

دکتر آزیتا گنجی،  در گفت‌وگو با وب‌دا با مرور تاریخچه شناخت این بیماری در پزشکی، به دوران جنگ جهانی دوم اشاره کرد و گفت: کاهش مصرف نان در آن دوره باعث بهبود علائم برخی بیماران مبتلا به اسهال مزمن و کاهش وزن شد و پس از بازگشت شرایط عادی، عود علائم، زمینه شناسایی حساسیت به گلوتن و آغاز شناخت علمی بیماری سلیاک را فراهم کرد. 

دکتر گنجی با بیان اینکه افزایش شناسایی بیماران سلیاک می‌تواند ناشی از ارتقای آگاهی پزشکان و بهبود روش‌های تشخیصی باشد، افزود: در عین حال، عوامل محیطی جدید مانند تغییرات در ترکیب گندم، شیوه‌های پخت نان یا حتی برخی عفونت‌های ویروسی نیز می‌توانند در فعال شدن سیستم ایمنی و بروز این بیماری نقش داشته باشند. 

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره ماهیت بیماری سلیاک توضیح داد: سلیاک یک بیماری خودایمنی است که در اثر حساسیت به گلوتن موجود در گندم و غلاتی مانند جو ایجاد می‌شود و با فعال شدن سیستم ایمنی، پرزهای روده باریک تخریب شده و در نهایت سوءجذب مواد غذایی، ویتامین‌ها و املاح مورد نیاز بدن رخ می‌دهد. 

وی با تأکید بر اینکه علائم سلیاک بسیار متنوع است، گفت: این بیماری بیش از ۵۰ علامت گوارشی و غیرگوارشی دارد؛ از درد شکم، اسهال و کاهش وزن گرفته تا اختلال رشد در کودکان، برخی بیماری‌های پوستی و حتی نشانه‌های غیر اختصاصی که همین موضوع، تشخیص به‌موقع را به یک ضرورت جدی تبدیل می‌کند. 

دانشیار دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به تغییر نگاه پزشکی به این بیماری افزود: در گذشته تصور می‌شد سلیاک بیشتر در کودکان بروز می‌کند، اما امروز می‌دانیم این بیماری می‌تواند در هر سنی و در افراد مستعد ژنتیکی و تحت تأثیر عوامل محیطی ظاهر شود. 

دکتر گنجی درباره روند ایجاد رجیستری سلیاک در مشهد گفت: پیش از سال ۱۳۹۰ تعداد بیماران شناسایی‌شده بسیار محدود بود و حتی امکانات تولید مواد غذایی بدون گلوتن نیز وجود نداشت، اما با افزایش چشمگیر بیماران، ضرورت ایجاد سامانه ثبت و پیگیری بیماران احساس شد و اکنون بیش از دو هزار بیمار در این سامانه ثبت شده‌اند که با حمایت دانشگاه‌های علوم پزشکی مشهد و تهران اجرا می‌شود. 

وی با اشاره به حمایت‌های درمانی و معیشتی از بیماران سلیاکی اظهار کرد: پس از تأیید تشخیص، بیماران از بن‌های حمایتی برای تهیه مواد غذایی بدون گلوتن بهره‌مند می‌شوند و همچنین در نظام بیمه‌های پایه نشاندار شده‌اند تا بسیاری از خدمات تشخیصی و درمانی مانند آندوسکوپی، کولونوسکوپی و آزمایش‌ها را در مراکز دولتی به‌صورت رایگان یا با حداقل هزینه دریافت کنند. 

به گفته این فوق‌تخصص گوارش، کلینیک تخصصی سلیاک در بیمارستان امام رضا(ع) مشهد نزدیک به ۱۰ سال است که به‌صورت فعال در حوزه ثبت بیماران، پیگیری درمان و توزیع بن‌های حمایتی فعالیت می‌کند و نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی بیماران داشته است. 

وی همچنین با اشاره به اجرای طرح‌های پژوهشی جدید گفت: سلیاک محدود به سن خاصی نیست و هم‌اکنون طرح بررسی این بیماری در سالمندان بالای ۶۵ سال در حال اجراست که تاکنون ده‌ها بیمار در این گروه سنی شناسایی شده‌اند. از نظر جنسیتی نیز حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد مبتلایان را زنان تشکیل می‌دهند.

دکتر گنجی درباره تأثیر سلیاک بر باروری خاطرنشان کرد: در بیمارانی که رژیم غذایی بدون گلوتن را به‌درستی رعایت می‌کنند، بارداری معمولاً بدون عارضه خاصی طی می‌شود، اما در صورت عدم رعایت رژیم، خطر ناباروری و سقط افزایش می‌یابد و تجربه‌های بالینی نشان داده که با شروع رژیم مناسب، بسیاری از بیماران به بارداری موفق دست یافته‌اند.

وی در پایان با اشاره به دستاوردهای علمی این مسیر افزود: طی سال‌های اخیر بیش از ۵۰ طرح پژوهشی و پایان‌نامه دانشگاهی مبتنی بر رجیستری سلیاک در مشهد اجرا و نتایج آن در مجلات معتبر علمی منتشر شده که نشان‌دهنده ظرفیت بالای این حوزه برای تولید علم و بهبود خدمات سلامت است.