پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بهکارگیری روشهای نوین و سازگار با محیط زیست، موفق شدند بازده استخراج ترکیبات مؤثره گیاهان دارویی را بهطور چشمگیری افزایش دهند؛ دستاوردی که میتواند ضمن کاهش مصرف منابع طبیعی، افق تازهای پیشروی تولید پایدار و باکیفیت دارو در کشور بگشاید.
استادیار گروه فارماکوگنوزی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در گفتگو با وب دا از دستیابی به روشهای نوین و سازگار با محیط زیست برای افزایش بازده استخراج ترکیبات مؤثره گیاهان دارویی خبر داد و گفت: این دستاوردها میتواند ضمن ارتقای کیفیت فرآوردههای دارویی، مصرف منابع گیاهی و حلالهای شیمیایی را بهطور چشمگیری کاهش دهد و مسیر صنعت داروسازی کشور را به سمت تولید پایدار هدایت کند.
دکتر مطهره بوذری با اشاره به فعالیتهای پژوهشی خود اظهار کرد: از بهمنماه سال ۱۳۹۸ بهعنوان عضو هیأت علمی در گروه فارماکوگنوزی دانشگاه علوم پزشکی مشهد مشغول به فعالیت هستم و یکی از محورهای اصلی پژوهشی من، اجرای طرح غنیسازی ترکیبات فلاونوئیدی گیاه بشقابی خراسانی با نام علمی Scutellaria litwinowii با رویکرد شیمی سبز بوده است.
وی با بیان اینکه در حوزه داروسازی مصرف حجم بالایی از حلالهای آلی مانند اتانول، متانول و دیکلرومتان اجتنابناپذیر است، افزود: این موضوع علاوه بر پیامدهای زیستمحیطی، در شرایط محدودیت منابع گیاهان دارویی اهمیت دوچندان پیدا میکند. بر همین اساس، این طرح با دو هدف اصلی افزایش بازده استخراج مواد مؤثره بهمنظور کاهش برداشت از طبیعت و ارتقای کیفیت عصارهها همراه با کاهش مصرف حلالها در چارچوب اصول شیمی سبز طراحی و اجرا شده است.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: در این پروژه از چند روش غنیسازی استفاده شد که یکی از آنها بهکارگیری رزینهای ماکرومتخلخل بود. در این میان، رزین HP-20 توانست موجب افزایش حدود دوبرابری ترکیبات ارزشمند گیاه شود. این روش از نظر صنعتی نیز قابلتوجه است، چراکه بدون افزایش مقدار گیاه مصرفی، میتوان فرآوردههایی مانند قرص، کپسول یا شربت را با دوز بالاتری از ماده مؤثره تولید کرد.
دکتر بوذری با اشاره به استفاده از روشهای نوین عصارهگیری گفت: در این طرح، کیفیت عصاره حاصل از روش سنتی ماسراسیون ۷۲ ساعته با عصارهگیری به روش مایکروویو مقایسه شد. پس از بهینهسازی پارامترهای مؤثر بر کیفیت عصاره با استفاده از روش سطح پاسخ (RSM)، عصارهگیری با امواج مایکروویو انجام گرفت که نتایج آن نشاندهنده افزایش معنیدار ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی بود.
وی تصریح کرد: علاوه بر بهبود کیفیت، زمان عصارهگیری از ۷۲ ساعت در روش سنتی به تنها پنج دقیقه در روش مایکروویو کاهش یافت؛ موضوعی که نهتنها مصرف حلال و زمان فرآیند را کاهش میدهد، بلکه به حفظ ترکیبات حساس گیاهی نیز کمک میکند.
استادیار گروه فارماکوگنوزی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر مزایای این روشها اظهار کرد: استفاده از تکنیکهای پیشرفته باعث افزایش بازده استخراج، کاهش آسیب به ترکیبات مؤثر و حفاظت از منابع گیاهی ارزشمند کشور میشود و میتواند مسیر صنعت داروسازی را به سمت تولید پایدار و سازگار با محیط زیست هدایت کند.
وی درباره میزان صرفهجویی در منابع گیاهی افزود: بسته به نوع فرآورده، روش عصارهگیری و میزان بهینهسازی رزینها، میتوان مصرف گیاه را تا حدود ۵۰ درصد کاهش داد.
دکتر بوذری درباره چشمانداز پژوهشی خود نیز گفت: تحقیقات در دو حوزه غنیسازی عصارههای گیاهی و ارتقای کیفیت محصولات دارویی ادامه دارد و در این راستا، برخی دانشجویان بر روی سایر روشهای شیمی سبز مانند استفاده از امواج اولتراسوند و حلالهای یوتکتیک زیستتخریبپذیر در حال فعالیت هستند؛ روشهایی که میتوانند بدون ایجاد آلودگی محیطی، بازده عصارهگیری را افزایش دهند.
وی در پایان با اشاره به چالشهای موجود در مسیر پژوهش خاطرنشان کرد: تأخیر در تأمین مواد اولیه و مشکلات مربوط به تجهیزات از مهمترین موانع اجرای طرحهاست، اما با وجود این چالشها، حمایت اساتید و انگیزه دانشجویان موجب تداوم و پیشرفت این مسیر پژوهشی شده است و امید میرود با تسهیل فرآیند تأمین تجهیزات، زمینه توسعه هرچه بیشتر روشهای نوین و حرکت به سوی شیمی سبز فراهم شود.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به اجرای یک طرح تحقیقاتی با عنوان "طراحی راهنمای انجام مصاحبه تلفنی در مطالعات زیست پزشکی" پیرامون اهمیت این طرح گفت: مصاحبه تلفنی روشی رایج برای جمعآوری دادههای تحقیقاتی است، اما تاکنون راهنمای مشخصی برای انجام اخلاقی و صحیح آن وجود نداشته و این طرح با هدف پر کردن این خلاء و کمک به پژوهشگران برای انجام بهتر مصاحبهها اجرا شد.
