پزشکی

مسئول واحد سلامت روان بیمارستان شهید هاشمی‌نژاد مشهد با اشاره به تولید مداوم افکار در ذهن انسان گفت: بهترین شیوه مواجهه با افکار منفی، پذیرش حضور آن‌ها و پاسخ‌دهی آگاهانه است؛ رویکردی که با تمرین می‌تواند به بهبود سلامت روان و کیفیت زندگی افراد کمک کند.

عطیه حامدی، مسئول واحد سلامت روان بیمارستان شهید هاشمی‌نژاد، در گفت‌وگو با وب‌دا اظهار کرد: ذهن انسان مانند یک کارخانه تولید فکر عمل می‌کند و بر اساس برخی تحقیقات، در هر دقیقه حدود ۳۵ فکر در ذهن ما شکل می‌گیرد. این افکار می‌توانند شامل نگرانی درباره آینده، برنامه‌های روزانه، حسرت‌های گذشته یا حتی افکار گذرا باشند و در هر زمان و مکانی به ذهن وارد شوند.

وی افزود: بخش قابل توجهی از این افکار از جنس نگرانی، اضطراب، حسرت یا سرزنش خود هستند و ممکن است آزاردهنده باشند. اما پرسش مهم این است که آیا می‌توان از ورود این افکار ناخوانده جلوگیری کرد؟

حامدی برای توضیح این موضوع به یک تمرین ساده اشاره کرد و گفت: اگر تلاش کنیم به یک «سیب قرمز» فکر نکنیم، معمولاً همان تصویر در ذهن ما شکل می‌گیرد. این تجربه نشان می‌دهد که کنترل یا توقف کامل افکار خودکار عملاً امکان‌پذیر نیست.

وی ادامه داد: از آنجا که نمی‌توان مانع شکل‌گیری افکار خودکار شد، نخستین گام این است که مقاومت در برابر آن‌ها را کنار بگذاریم و اجازه دهیم حضور داشته باشند. افکار خودکار به خودی خود آسیب‌زا نیستند، مگر زمانی که به آن‌ها اجازه دهیم بر قضاوت، احساس و نگاه ما نسبت به خود و جهان تأثیر بگذارند.

مسئول واحد سلامت روان بیمارستان شهید هاشمی‌نژاد، گام دوم را بررسی آگاهانه محتوای افکار عنوان کرد و گفت: بسیاری از افکار منفی از جنس نگرانی‌های بی‌فایده یا حسرت‌های گذشته هستند که نقشی در رشد و پیشرفت ما ندارند. در چنین شرایطی باید با یک گفت‌وگوی درونی منطقی و واقع‌بینانه به این افکار پاسخ داد.

وی با ذکر مثالی توضیح داد: اگر خاطره یک تصمیم اشتباه بارها در ذهن تکرار می‌شود، ابتدا باید حضور آن را بدون مقاومت بپذیریم. سپس با خود گفت‌وگو کنیم که درست است از آن تصمیم پشیمان هستیم، اما یا می‌توانیم آن را جبران کنیم یا اگر قابل جبران نیست، باید آن را به‌عنوان بخشی از واقعیت زندگی بپذیریم و انرژی خود را صرف ساختن زمان حال و آینده کنیم.

حامدی یکی از چالش‌های مهم در این زمینه را بازگشت مکرر افکار دانست و گفت: افکار خودکار ماهیتی تکرارشونده دارند، اما پس از چند بار تحلیل و پاسخ منطقی، دیگر لازم نیست هر بار وارد گفت‌وگو با آن‌ها شویم. در این مرحله کافی است در نقش یک مشاهده‌گر عمل کنیم و بدون واکنش یا مقاومت، تنها حضور فکر را ببینیم.

وی تأکید کرد: برای تغییر رابطه خود با افکار منفی، نباید با آن‌ها بجنگیم و نه آن‌ها را دنبال کنیم. این مهارت نیازمند تمرین و تکرار مداوم است تا مسیرهای عصبی جدید در مغز شکل بگیرد. با استمرار این تمرین‌ها می‌توان کیفیت روانی و هیجانی را به شکل قابل توجهی بهبود بخشید و گامی مؤثر در مسیر ارتقای سلامت روان برداشت.

عضو هیئت علمی گروه میکروب‌شناسی و ویروس‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر نقش حیاتی علوم آزمایشگاهی در تشخیص و درمان بیماری‌ها گفت: حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد تصمیمات بالینی پزشکان براساس نتایج آزمایشگاهی انجام می‌شود.

دکتر سامان سلیمان‌پور، عضو هیئت علمی گروه میکروب‌شناسی و ویروس‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی مشهد و مسئول فنی آزمایشگاه رفرانس سل و HIV شمال شرق کشور، به مناسبت ۳۰ فروردین‌ماه روز آزمایشگاهیان، در گفت‌وگو با وب‌دا اظهار کرد: علوم آزمایشگاهی مجموعه‌ای از دانش‌ها و مهارت‌های تخصصی است که با بهره‌گیری از روش‌های آزمایشگاهی به بررسی نمونه‌های بیولوژیک مانند خون، ادرار، بافت و سایر مایعات بدن می‌پردازد و اطلاعات دقیق و قابل اعتماد برای تشخیص، پایش و پیشگیری از بیماری‌ها فراهم می‌کند.

وی نقش علوم آزمایشگاهی در پزشکی را «کلیدی و تعیین‌کننده» توصیف کرد و افزود: فعالیت‌های این حوزه عمدتاً در سه بخش اصلی متمرکز است؛تشخیص بیماری‌ها شامل عفونت‌ها، اختلالات خونی، بیماری‌های متابولیک و ژنتیکی،پایش روند درمان، مانند پیگیری وضعیت بیماران دیابتی یا مبتلا به سرطان و غربالگری و پیشگیری، از جمله غربالگری نوزادان و بررسی‌های پیش از بارداری.

دکتر سلیمان‌پور که نام وی در سال ۱۴۰۲ به دلیل فعالیت‌های پژوهشی برجسته و انتشار مقالات پُرارجاع در فهرست سرآمدان علمی کشور ثبت شده، علوم آزمایشگاهی را «حلقه اتصال علم پایه و طب بالینی» دانست و تأکید کرد: تقریباً هیچ حوزه‌ای از پزشکی بدون آزمایشگاه قابل پیشبرد نیست.

وی با اشاره به حوزه تخصصی خود گفت: در بخش میکروب‌شناسی و ویروس‌شناسی، با استفاده از روش‌های کشت و تکنیک‌های مولکولی مانند PCR، می‌توان عوامل عفونی را با دقت بالا شناسایی کرد؛ موضوعی که به‌ویژه در بیماری‌هایی مانند سل، هپاتیت و عفونت‌های ویروسی اهمیت زیادی دارد زیرا تشخیص سریع و دقیق، مسیر درمان را مستقیماً تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این عضو هیئت علمی افزود: در بیماری‌های مزمن مانند دیابت و اختلالات تیروئید نیز آزمایشگاه نقش اصلی را در پایش وضعیت بیمار بر عهده دارد و در بسیاری از بیماری‌های خونی یا سرطان‌ها بدون نتایج آزمایشگاهی تشخیص و تصمیم‌گیری بالینی ممکن نیست. وی همچنین نقش آزمایشگاه را در انتخاب درمان هدفمند و کاهش مصرف بی‌رویه داروها، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها، بسیار مهم دانست.

دکتر سلیمان‌پور با اشاره به توانمندی‌های دانشگاه علوم پزشکی مشهد در این حوزه گفت: این دانشگاه به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم پزشکی کشور، دارای اساتید متخصص در گرایش‌های متنوع علوم آزمایشگاهی از جمله میکروب‌شناسی، ویروس‌شناسی، بیوشیمی، هورمون، هماتولوژی، سرولوژی، انگل‌شناسی، قارچ‌شناسی و ژنتیک است. همچنین حضور دانشجویان در مقاطع کارشناسی تا فلوشیپ، پویایی و تداوم این رشته را در دانشگاه تضمین کرده است.

وی درباره تجهیزات آزمایشگاهی در مراکز آموزشی مشهد توضیح داد: آزمایشگاه‌های دانشگاه به فناوری‌های پیشرفته‌ای از جمله سیستم‌های اتوآنالایزر بیوشیمی، دستگاه‌های Real-Time PCR، فلوسایتومتری و تجهیزات مولکولی مجهز هستند و طی سال‌های اخیر پیشرفت‌های قابل توجهی در حوزه تشخیص مولکولی حاصل شده است. هرچند به‌روزرسانی مداوم تجهیزات و تأمین برخی کیت‌ها همچنان از چالش‌های موجود است.

مسئول فنی آزمایشگاه رفرانس سل شمال شرق کشور گفت: آزمایشگاه رفرانس مولکولی و آزمایشگاه رفرانس سل در دانشگاه علوم پزشکی مشهد نقش بسیار مهمی در ارائه خدمات تشخیصی تخصصی ایفا می‌کنند. در این مراکز با استفاده از روش‌های پیشرفته مولکولی، امکان شناسایی سریع و دقیق عوامل عفونی از جمله سل و سویه‌های مقاوم به دارو فراهم است.

وی افزود: تلاش ما بر این بوده که علاوه بر ارائه خدمات تشخیصی با استانداردهای بین‌المللی، نتایج آزمایشگاهی معتبر و قابل استناد در اختیار همکاران بالینی قرار گیرد تا تصمیمات درمانی با کمترین خطا اتخاذ شود. به گفته وی، این مجموعه اکنون به‌عنوان مرکز مرجع در منطقه شمال شرق کشور فعالیت می‌کند و نقش مهمی در ارتقای سطح تشخیص و کنترل بیماری‌های عفونی بر عهده دارد.

فلوشیپ جراحی پا و مچ پا و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با هشدار نسبت به بی‌توجهی به درد شست پا گفت: بسیاری از افراد درد این ناحیه را به خستگی یا کفش نامناسب نسبت می‌دهند، اما اگر درد با خشکی و محدودیت حرکت مفصل همراه باشد، احتمال ابتلا به آرتروز شست پا (هالوکس ریجیدوس) وجود دارد؛ بیماری‌ای که در صورت تشخیص دیرهنگام می‌تواند به جراحی‌های پیچیده منجر شود.

دکتر علیرضا موسویان در گفت‌وگو با خبرنگار وب‌دا با بیان اینکه آرتروز شست پا نوعی فرسایش و تخریب غضروف مفصل شست در ناحیه مفصل متاتارسوفالانژیال (MTP) است، اظهار کرد: این بیماری با درد، سفتی و محدودیت حرکت انگشت شست بروز می‌کند. در مراحل اولیه می‌توان با درمان‌های غیرجراحی مانند کفش طبی، کفی‌های مناسب و تزریق‌ها، علائم را کنترل کرد، اما در صورت پیشرفت بیماری، برای حفظ توانایی راه رفتن، مداخله جراحی ضروری خواهد بود.

وی علت‌های شایع بروز این بیماری را فشارهای مکرر به مفصل، ناهنجاری‌های ساختاری پا مانند بلند بودن استخوان متاتارس و آسیب‌های قدیمی از جمله ضربه‌های ورزشی عنوان کرد و افزود: این عوامل به‌تدریج باعث سایش غضروف و تشکیل استخوان‌های اضافه یا استئوفیت می‌شوند.

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در تشریح تفاوت آرتروز با برخی بیماری‌های مشابه گفت: اگر درد در بالای مفصل شست متمرکز باشد و انگشت به سمت بالا خم نشود، احتمال آرتروز مطرح است. درد ناگهانی همراه با قرمزی و گرمای شدید می‌تواند نشانه نقرس باشد و انحراف شست به سمت سایر انگشتان بیشتر به نفع هالوکس والگوس است.

دکتر موسویان با تأکید بر اینکه آرتروز یک بیماری پیشرونده است، خاطرنشان کرد: با گذشت زمان، علائمی مانند ایجاد برجستگی استخوانی در بالای شست، درد حتی در حالت استراحت، شنیده شدن صدای تق‌تق یا سایش هنگام حرکت انگشت، تغییر الگوی راه رفتن و لنگیدن برای فرار از درد بروز می‌کند.

وی به برخی رفتارهای نادرستی که روند تخریب مفصل را تشدید می‌کند اشاره کرد و گفت: پوشیدن کفش‌های بسیار نرم و انعطاف‌پذیر که باعث خم شدن مکرر مفصل می‌شوند، ماساژ تهاجمی و فشار مستقیم روی برجستگی استخوانی و تزریق‌های مکرر کورتون از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند التهاب را افزایش داده و بافت‌های حمایتی مفصل را تضعیف کنند.

فلوشیپ جراحی پا و مچ پا با هشدار نسبت به پیامدهای بی‌توجهی به درمان اظهار کرد: عدم درمان به‌موقع می‌تواند منجر به تشکیل استئوفیت‌های بزرگ، تخریب کامل غضروف و خشکی کامل مفصل، بروز بورسیت و تورم مزمن اطراف مفصل شود. وقتی حرکت شست قفل می‌شود، فرد در مرحله «هل دادن زمین» هنگام راه رفتن دچار مشکل شده و این موضوع باعث کوتاه شدن قدم‌ها، خستگی زودرس و اختلال در تعادل می‌شود.

دکتر موسویان با تأکید بر اینکه آرتروز شست پا کاملاً قابل مدیریت است، گفت: در مراحل ابتدایی، تزریق اوزون، PRP و استفاده از کفی‌های مخصوص مانند Rocker Bottom می‌تواند تا ۹۰ درصد درد را کنترل کند. در مراحل پیشرفته نیز جراحی می‌تواند درد را به‌طور کامل برطرف کرده و کیفیت زندگی بیمار را به‌طور محسوسی بهبود ببخشد.

وی در پاسخ به این پرسش که چه زمانی باید به جراحی فکر کرد، تصریح کرد: اگر درد با تغییر کفش و دارو کنترل نشود، اگر استخوان‌های اضافه باعث زخم شدن پوست شوند یا اگر لنگیدن منجر به درد زانو و کمر شود، زمان بررسی گزینه‌های جراحی فرا رسیده است.

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در پایان گفت: افرادی که هنوز آمادگی جراحی ندارند، می‌توانند از اصلاح کفش با کفی‌های طبی، تزریق محدود استروئید (حداکثر سه بار در سال) یا در برخی موارد انتظار استفاده کنند؛ هرچند این انتظار ممکن است سال‌ها طول بکشد و به تخریب الگوی راه رفتن منجر شود. تشخیص زودهنگام و مراجعه به‌موقع، ساده‌ترین راه برای پیشگیری از درمان‌های پیچیده و حفظ سلامت پاهاست.

مدیر گروه میکروب‌شناسی و ویروس‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر نقش حیاتی علوم آزمایشگاهی در تشخیص و درمان بیماری‌ها، این حوزه را «چشم‌های بینای پزشکی» دانست و بر اهمیت آن در پزشکی مدرن تأکید کرد.

دکتر زهرا مشکات، مدیر گروه میکروب‌شناسی و ویروس‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، به مناسبت سی‌ام فروردین‌ماه، روز علوم آزمایشگاهی، در گفت‌وگو با وب‌دا اظهار کرد: علوم آزمایشگاهی شاخه‌ای از علم پزشکی است که با بررسی و آنالیز نمونه‌های بیولوژیک مانند خون، ادرار، مدفوع، بافت و دیگر مایعات بدن، اطلاعات دقیق و غیرتهاجمی از وضعیت سلامت فرد ارائه می‌دهد. وی این رشته را «چشم‌های بینای پزشکی» توصیف کرد که نقشی اساسی در فرآیند تشخیص و درمان دارد.

مدیر گروه میکروب‌شناسی و ویروس‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، اهمیت علوم آزمایشگاهی در پزشکی مدرن را انکارناپذیر دانست و آن را در سه محور اصلی تشریح کرد:

• تأیید یا رد تشخیص بالینی؛ با توجه به علائم مشابه در بسیاری از بیماری‌ها، آزمایشگاه نقش تعیین‌کننده‌ای در افتراق دقیق آن‌ها دارد.
• پایش روند درمان؛ از جمله اندازه‌گیری منظم قند خون بیماران دیابتی یا بررسی شاخص‌های انعقادی در افرادی که از داروهایی مانند وارفارین استفاده می‌کنند.
• تشخیص زودهنگام و غربالگری؛ نظیر تست‌های دوران بارداری و آزمایش‌های تشخیص زودهنگام برخی سرطان‌ها.

وی با اشاره به گستردگی خدمات علوم آزمایشگاهی، به برخی از مهم‌ترین کاربردهای این حوزه اشاره کرد:تشخیص بیماری‌های متابولیک و غدد درون‌ریز مانند دیابت، اختلالات چربی و بیماری‌های تیروئید.شناسایی بیماری‌های عفونی شامل ویروس‌ها، باکتری‌ها، قارچ‌ها و انگل‌ها از جمله HIV، هپاتیت، سل و عفونت‌های ادراری.تشخیص بیماری‌های خونی و سرطان‌ها نظیر کم‌خونی‌ها، لوسمی و پایش پاسخ به شیمی‌درمانی.تشخیص بیماری‌های قلبی - عروقی از طریق اندازه‌گیری آنزیم‌های قلبی مانند تروپونین و شناسایی بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید.

دکتر مشکات، دانشگاه علوم پزشکی مشهد را یکی از مهم‌ترین قطب‌های علوم آزمایشگاهی در شرق کشور دانست و افزود: این دانشگاه با برخورداری از دانشکده‌های پیراپزشکی و پزشکی مجهز و همچنین مجموعه‌ای از آزمایشگاه‌های مرکزی و تخصصی در بیمارستان‌های آموزشی از جمله بیمارستان قائم (عج) و بیمارستان امام رضا (ع)، ظرفیت چشمگیری در آموزش و ارائه خدمات تخصصی دارد. به گفته وی، حضور استادان برجسته در تمامی گرایش‌های علوم آزمایشگاهی از جمله باکتری‌شناسی، ایمنی‌شناسی، انگل‌شناسی، قارچ‌شناسی، هماتولوژی، بانک خون، بیوشیمی بالینی و ویروس‌شناسی، جایگاه این دانشگاه را در کشور برجسته‌تر کرده است.

وی ادامه داد: دانشجویان در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکتری تخصصی (PhD) و فلوشیپ علوم آزمایشگاهی در این دانشگاه تحصیل می‌کنند که این امر منبع ارزشمندی از نیروی انسانی متخصص و جوان برای نظام سلامت کشور ایجاد کرده است.

مدیر گروه میکروب‌شناسی و ویروس‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در خصوص سطح تجهیزات آزمایشگاهی در مراکز آموزشی مشهد نیز گفت: بیمارستان‌های آموزشی این دانشگاه به سیستم‌های پیشرفته آنالایزر، دستگاه‌های ایمونواسی مدرن، تجهیزات کشت میکروبی و فناوری‌های تشخیص مولکولی مانند Real-Time PCR مجهز هستند. با این حال، فناوری‌های بسیار نوین همچون طیف‌سنجی جرمی (MALDI-TOF) و توالی‌یابی نسل جدید (NGS) عمدتاً در مراکز تحقیقاتی ویژه یا بیمارستان‌های فوق تخصصی مورد استفاده قرار می‌گیرد.