بهداشت و پیشگیری

کارشناس مسئول برنامه اچ‌آی‌وی/ایدز معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد از اجرای پویش «من هم تست اچ‌آی‌وی می‌دهم» با شعار «عبور از موانع با پاسخ‌های نوآورانه به اچ‌آی‌وی» هم‌زمان با روز جهانی ایدز (۲۰ آبان تا ۲۰ آذر) خبر داد و گفت: با توجه به اهمیت تشخیص زودهنگام، پایگاه‌های سیار اطلاع‌رسانی و مشاوره اچ‌آی‌وی در نقاط مختلف مشهد و شهرستان‌های تابعه مستقر شده‌اند تا دسترسی عمومی به خدمات آموزشی و تشخیصی افزایش یابد.

دکتر علی حسین‌پور در گفتگو با وب دا با اشاره به اجرای این طرح افزود: در همین راستا، ون تشخیصی با حمایت شهرداری مشهد در مناطق کلاهدوز و راهنمایی در روزهای ۸ و ۱۰ آذر مستقر شد و از داوطلبان آزمایش اچ‌آی‌وی به‌صورت رایگان نمونه‌گیری انجام داد.

وی با تأکید بر نقش مهم شناسایی زودهنگام مبتلایان اظهار کرد: قرار گرفتن افراد مبتلا تحت مراقبت و درمان مؤثر و مداوم، با کاهش سطح ویروس در خون، ضمن حفظ سلامت فرد، احتمال انتقال بیماری را به حداقل می‌رساند.

کارشناس مسئول برنامه اچ‌آی‌وی/ایدز ادامه داد: با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در زمینه مراقبت و درمان اچ‌آی‌وی، همچنان باورهای غلط، انگ، تبعیض و ترس از بیماری موجب می‌شود بسیاری از افراد برای تشخیص اقدام نکنند یا درصورت تشخیص، به‌موقع خدمات دریافت نکنند. حتی برخی بیماران درمان خود را ادامه نمی‌دهند که این امر یکی از چالش‌های جدی در کنترل بیماری است.

دکتر حسین‌پور تأکید کرد: انگ، برچسب‌زنی و قضاوت نسبت به افرادی که درخواست تست دارند یا با اچ‌آی‌وی زندگی می‌کنند، از عوامل اصلی گسترش بیماری و مانع بزرگ بر سر راه شناسایی و ارائه خدمات درمانی به آنان است.

وی یادآور شد: تست‌های تشخیصی اچ‌آی‌وی در مراکز مشاوره بیماری‌های رفتاری به‌صورت کاملاً محرمانه (بدون دریافت نام و مشخصات)، رایگان و سریع همراه با مشاوره قبل و بعد از آزمایش در اختیار مراجعین قرار دارد.

آدرس مراکز ارائه‌دهنده خدمات تشخیص اچ‌آی‌وی از طریق لینک زیر قابل دسترس است:

https://aids.mums.ac.ir/test-hiv

وزارت بهداشت در سال جاری تقویت و تکمیل برنامه پزشک خانواده را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اولویت‌های راهبردی خود در دستور کار قرار داده است؛ اقدامی که با توجه به تأکیدات مقام معظم رهبری بر ضرورت بازسازی و توانمندسازی شبکه بهداشت و درمان کشور، اهمیت مضاعفی یافته است. این برنامه که از سال ۱۳۸۴ در روستاها آغاز شده، اکنون در مرحله‌ای قرار دارد که می‌تواند با ترمیم نواقص گذشته، نقش مؤثرتری در ارتقای سلامت جامعه ایفا کند.

دکتر حسن عبدالله‌زاده، مدیر توسعه شبکه و ارتقای سلامت معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد در گفتگو با وب دا با اشاره به اینکه برنامه پزشک خانواده از ابتدا به‌طور کامل مطابق استاندارد اجرا نشده است، توضیح داد که در حوزه‌های فضای فیزیکی، تجهیزات و نیروی انسانی کمبودهایی وجود داشته است؛ هرچند دسترسی مردم به پزشک و کارکنان بهداشت بهبود یافته بود. وی افزود دکتر پزشکیان، به‌عنوان آغازکننده این برنامه، اکنون نیز بر تکمیل جدی آن تأکید دارد و وزارت بهداشت در سال جاری تقویت این طرح در روستاها را با جدیت دنبال می‌کند. اجرای برنامه در شهرها نیز نیازمند تخصیص اعتبارات ویژه به دلیل هزینه‌های بالا است.

چهار محور سیاستی وزارت بهداشت در سال جاری

دکتر عبدالله‌زاده در تشریح برنامه‌های امسال وزارت بهداشت بیان کرد که چهار محور اصلی شامل «جوانی جمعیت»، «پزشک خانواده»، «ارتقای سواد سلامت» و «مولفه‌های اجتماعی مؤثر بر سلامت» است. وی تأکید کرد ارتقای سواد سلامت نقش مهمی در توانمندسازی مردم و توسعه خودمراقبتی دارد اما برخی عوامل مؤثر بر سلامت مانند آلودگی هوا و ترافیک خارج از کنترل مردم بوده و مستلزم هماهنگی سایر دستگاه‌ها است.

وی با اشاره به سطوح خدمات سلامت گفت سطح پایه فعالیت‌ها مربوط به توانمندسازی مردم و افزایش سواد سلامت است و سه سطح بعدی به نظام شبکه اختصاص دارد. سطح یک شامل خانه‌های بهداشت، پایگاه‌های سلامت و مراکز خدمات جامع سلامت است؛ سطح دو به کلینیک‌ها و بیمارستان‌های تخصصی و سطح سه به خدمات فوق تخصصی اختصاص دارد.

نقش خانه‌های بهداشت و پایگاه‌های سلامت روستایی

به گفته مدیر توسعه شبکه و ارتقای سلامت، خانه‌های بهداشت نخستین بخش ارائه خدمات بهداشتی در روستاها هستند و در روستاهای پرجمعیت‌تر پایگاه سلامت یا مراکز خدمات جامع سلامت فعالیت می‌کنند. استاندارد پیش‌بینی خانه‌های بهداشت به ازای هر هزار نفر جمعیت تعیین شده، اما این عدد در دستورالعمل‌ها بین ۷۰۰ تا ۳۵۰۰ نفر متغیر است. در گذشته به‌دلیل شرایط سخت‌گذر، حتی خانه‌های بهداشت با جمعیت‌های ۱۸۰ نفر نیز ایجاد شده بود، اما اکنون استانداردها به سمت جمعیت بیش از ۷۰۰ نفر تنظیم شده است. همچنین مراکز خدمات جامع سلامت برای جمعیت متوسط هشت هزار نفر تعریف شده‌اند که از چهار هزار تا دوازده هزار نفر متغیر است و برای هر چهار هزار نفر یک پزشک در نظر گرفته می‌شود.

دکتر عبدالله‌زاده با توضیح هرم خدمات سلامت اظهار کرد بیشترین نیاز خدماتی در قاعده هرم یعنی خودمراقبتی و سواد سلامت قرار دارد، در حالی که کمترین نیاز مربوط به خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی است. اما در هرم هزینه‌ها، بیشترین هزینه‌ها در بخش خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی صرف می‌شود. وی افزود برنامه پزشک خانواده با تقویت خودمراقبتی و هدایت صحیح مردم به خدمات سطح یک مانع مراجعه غیرضروری به خدمات پرهزینه تخصصی می‌شود. او یادآور شد پیشگیری همواره کم‌هزینه‌تر از درمان است و اصلاحات ساده در سبک زندگی می‌تواند از تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی مانند دیالیز یا پیوند کلیه جلوگیری کند.

جایگاه کلیدی نظام ارجاع الکترونیک در پزشکی خانواده

وی نظام ارجاع به‌ویژه ارجاع الکترونیک را از مهم‌ترین اجزای پزشک خانواده دانست و بیان کرد در این نظام، پزشک سطح یک با شناخت دقیق از وضعیت بیمار تشخیص می‌دهد که بیمار نیازمند مراجعه به متخصص هست یا خیر و در صورت نیاز، بیمار را به متخصص مرتبط در مرکز مشخص‌شده هدایت می‌کند و حتی نوبت ویزیت نیز به‌صورت الکترونیکی ثبت می‌شود. این فرایند از مراجعه بیماران به متخصصان غیرمرتبط، انجام آزمایش‌های تکراری و ارجاعات غیرضروری جلوگیری می‌کند و نزدیک‌ترین مرکز تخصصی را در اختیار بیمار قرار می‌دهد. وی افزود در شرایط فعلی، بسیاری از بیماران پس از عدم بهبود در مدت کوتاه، متخصص خود را تغییر می‌دهند و همین امر موجب انجام آزمایش‌ها و تصویر‌برداری‌های تکراری می‌شود، اما در نظام ارجاع الکترونیک متخصص به تمام سوابق بیمار دسترسی دارد و از دوباره‌کاری‌ها جلوگیری می‌شود.

دکتر عبدالله‌زاده در پایان تأکید کرد اجرای کامل و صحیح نظام ارجاع الکترونیک نقش بسزایی در کاهش هزینه‌های نظام سلامت و کاهش پرداخت از جیب مردم خواهد داشت و این موضوع از مهم‌ترین مزایای اجرای درست برنامه پزشک خانواده است.

رئیس گروه بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد از کاهش موارد مثبت آنفلوانزا و موارد بستری در کودکان و نوجوانان پس از غیرحضوری شدن مدارس در مشهد و شهرستان‌های تابعه خبر داد.

دکتر زهرا نهبندانی در گفتگو با وب دا با اشاره به پایش مستمر بیماری‌های حاد تنفسی در مراکز دیده‌وری سرپایی و بستری وابسته به دانشگاه مشهد گفت: بررسی نمونه‌های آزمایشگاهی در شهرستان‌ها و تعدادی از دانشگاه‌ها و دانشکده‌های استان خراسان رضوی از هفته دوم آبان‌ماه ۱۴۰۴ نشان‌دهنده افزایش چشمگیر موارد مثبت آنفلوانزا بود.

وی با تأکید بر ضرورت رعایت اصول بهداشتی در تمامی گروه‌ها، به‌ویژه گروه‌های پرخطر نظیر سالمندان، مادران باردار، کودکان، افراد دارای ضعف سیستم ایمنی و مصرف‌کنندگان داروهای سرکوب‌کننده ایمنی افزود: رعایت این نکات تا پایان فصل شیوع بیماری‌ها برای حفظ سلامت جامعه و جلوگیری از اپیدمی‌های بعدی ضروری است.

رئیس گروه مبارزه با بیماری‌های واگیر با اشاره به شباهت برخی بیماری‌های تنفسی با آنفلوانزا خاطرنشان کرد: آنفلوانزا معمولاً با شروع ناگهانی و تب بالا همراه است؛ فرد ممکن است تنها یکی دو ساعت قبل هیچ علامتی نداشته باشد اما ناگهان دچار تب شدید، گلودرد، سردرد و بدن‌درد شود. سرعت بروز علائم یکی از مهم‌ترین شاخص‌های افتراق آنفلوانزا از سرماخوردگی معمولی است.

دکتر نهبندانی با تأکید بر اهمیت اقدامات پیشگیرانه ساده اما مؤثر گفت: «در تمام بیماری‌های حاد تنفسی، جداسازی فرد بیمار از سایر اعضای خانواده، استفاده از ماسک، مصرف مداوم مایعات گرم، میوه‌های تازه، سوپ، استراحت کافی و شست‌وشوی مکرر مخاط حلق و بینی از مهم‌ترین اقدامات جلوگیری از انتشار بیماری است. حضور فرد بیمار در محل کار یا مدرسه به هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود.

وی در ادامه با اشاره به وضعیت نامناسب آب‌و‌هوا افزود: به‌ویژه مادران باردار و سالمندان باید از حضور در تجمعات خودداری کنند و در صورت ضرورت، مدت حضور کوتاه باشد. استفاده از ماسک، شست‌وشوی مکرر دست‌ها و دفع بهداشتی ماسک و دستمال‌های آلوده در کیسه‌های دربسته الزامی است.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد اعلام کرد: اچ‌آی‌وی یک بیماری قابل‌کنترل است و با پوشش همگانی خدمات پیشگیری، تشخیص، مراقبت و درمان می‌توان به پایان اپیدمی ایدز دست یافت.

دکتر مهدی قلیان در گفتگو با وب دا با اشاره به باورهای نادرست درباره اچ‌آی‌وی اظهار کرد: بسیاری از مردم ایدز را همان اچ‌آی‌وی می‌دانند، در حالی که ایدز تنها مرحله نهایی بیماری است و اگر فرد به‌موقع شناسایی و درمان شود، هرگز وارد مرحله ایدز نخواهد شد.

وی افزود: با مراقبت و درمان صحیح، سطح ویروس در خون مبتلایان می‌تواند به حدی کاهش یابد که احتمال انتقال به دیگران تقریباً صفر شود. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام و پایبندی به درمان اهمیت حیاتی دارد.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: اچ‌آی‌وی برخلاف تصور عمومی از طریق تماس‌های معمول اجتماعی مانند هم‌صحبتی، غذا خوردن، استفاده از وسایل مشترک، سوار شدن اتوبوس و تاکسی، تماس روزمره، استخر، سرویس‌های بهداشتی، اشک، بزاق، عرق یا هوای تنفسی منتقل نمی‌شود. این ویروس خارج از بدن بسیار ناپایدار است و با مواد ضدعفونی‌کننده معمولی از بین می‌رود.

دکتر قلیان با بیان اینکه اچ‌آی‌وی مختص گروه یا قشر خاصی نیست، ادامه داد: هر فردی که در معرض تماس با ویروس قرار گیرد ممکن است مبتلا شود و ظاهر افراد هیچ نشانه‌ای از ابتلا ارائه نمی‌دهد. با این حال، حدود ۹۰ درصد مبتلایان از وضعیت خود آگاه نیستند و همین موضوع سبب ادامه چرخه انتقال بیماری می‌شود.

او با اشاره به انجام آزمایش رایگان و محرمانه در مراکز مشاوره بیماری‌های رفتاری گفت: این مراکز در سراسر استان فعال هستند و تست تشخیصی اچ‌آی‌وی تنها با رضایت فرد، کاملاً محرمانه و بدون هزینه انجام می‌شود. آدرس مراکز تشخیصی در سایت مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت به نشانی  icdc.behdasht.gov.ir/vct  در دسترس مردم قرار دارد.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد همچنین درباره نقش آموزش در پیشگیری گفت: آگاه‌سازی جوانان درباره خطرات مصرف مواد روان‌گردان و الکل می‌تواند به‌طور جدی از گسترش اچ‌آی‌وی جلوگیری کند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: برای آگاهی از وضعیت سلامت خود، همه افرادِ در معرض خطر باید آزمایش اچ‌آی‌وی انجام دهند. با رفتارهای سالم می‌توانیم خود و خانواده‌مان را در برابر این بیماری محافظت کنیم.